Heimild um horfinn tíma

Lljósmyndavélin er skráningartæki. Maskína sem skráir – á filmu eða í stafrænum kóða – það sem mætir linsunni þegar stutt er á takkann. Eitthvert áhugaverðast viðfangsefnið innan hins víðfeðma heims ljósmyndunar finnst mér vera þegar unnið er á markvissan og agaðan hátt með það svið sem kallast heimildaljósmyndun.Þar sem ljósmyndari með þroskaða sýn skráir á formrænan hátt viðfangsefni í samfélaginu, svo útkoman myndar sannfærandi heild. Sagan er sögð í stökum ljósmyndum, en á ennþá fyllri hátt þegar fleiri verk koma saman. Við Langholtsveg í Reykjavík er verslunin Beco; sérverslun með hvers kyns vörur fyrir atvinnu- og áhugaljósmyndara. Fyrir innan borð hanga ljósmyndir eftir ýmsa kollega mína, fjölbreytilegt úrval. Ég átti leið á Langholtsveginn á dögunum og var boðið upp á kaffi - þá skoðaði ég enn og aftur þessa ljósmynd Guðmundar Ingólfssonar, sem er ein myndanna í versluninni. Guðmundur, sem er fæddur árið 1946, hefur um árabil verið einn okkar kunnustu ljósmyndara. Iðnaðarljósmyndari í fremstu röð, en jafnframt afar snjall og persónulegur heimildarljósmyndari sem hefur sýnt verk sín víða. Hann er okkur hinum góð fyrirmynd í því hvernig hann sameinar vald sitt á tækninni, innsýnina sem hann hefur í myndheiminn, og persónuleg stílbrögðin. Segja má að nálgun Guðmundar í hans persónulegu ljósmyndun sé nokkuð þýsk í anda, og ekki óeðlilegt, þar sem hann lærði hjá hinum kunna ljósmyndara og kennara Otto Steinert í Essen, og var aðstoðarmaður hans um tíma. Þegar ég segi „þýsk í anda“, á ég við að hann notar stórar plötuvélar við ljósmyndunina, sem þýðir að myndirnar eru ofur-skarpar, tærar og formhreinar, hann vandar mjög til hvers ramma og áhorfandinn velkist aldrei í vafa um á hvað hann horfir.

Myndraðir Guðmundar eru ýmist í lit eða svarthvítu, og áhrifin mismunandi eftir því hvaða miðil hann kýs sér. Í myndröð sem hann gerði af sjoppum í borginni, sem nú eru horfnar, og hann sýndi fyrir nokrum árum í Ljósmyndasafni Reykjavíkur, tjáðu litbrigðin í verkunum (upplitaðar auglýsingar, dofnandi málningin) vel að þetta var heimur sem hörfaði undan tímanum. Önnur röð verka Guðmundar er um jaðar borgarinnar, sem þrýstir sér sífellt lengra inn í náttúruna; þar sýndi liturinn einnig vel ofur-raunveruleika aðstæðnanna. Hér kýs Guðmundur hins vegar að mynda í svarthvítu og eins og gerist í þeim miðli verður áherslan iðulega meiri á sjálft formið. Í svarthvítri mynd verður formræni þátturinn nefnilega að virka, burtséð frá efninu, á meðan aðlaðandi litur getur dugað til að fleyta litmyndinni langt inn í huga þeirra sem á horfa.

Íviðtali í norskri sýningarskrá árið 2005, þegar þessi mynd og fleiri úr sömu röð voru sýndar, sagði Guðmundur að hann drægist að iðnaðararkitektúr sem efnivið, „því hann á fyrst og fremst að vera „praktískur“ en ekki „fagurfræðilegur“. Guðmundur gerði talsvert af því á síðasta áratug að skrá hér á landi slíkan arkitektúr, sem er smám saman að hverfa; um leið og hann skapar persónuleg listaverk eignumst við merkar heimildir um staði og hönnun. Þetta er ein þeirra mynda úr seríunni sem mér hafa þótt hvað mest heillandi, en hún er tekin inni í tanki – í „draugabænum“ Djúpavogi – sem annaðhvort var byggður fyrir lýsi eða olíu. Rýmið vísar í sviðsmynd fyrir ævintýri, sem gæti gerst einhvers staðar í geimnum,eða verið sérhannað fyrir leiksvið, en það er engu að síður hannað með klárt notagildið í huga; pípurnar í gólfi tanksins eru til að hita seigfljótandi efnið sem hefur fyllt tankinn hér áður. Ljósgjafinn í myndinni er einungis tvö manngeng op. Ljósmyndarinn hefur gætt vel að samspili súlnanna, hringformanna á gólfinu, birtunnar og bogadregins veggsins, við að skapa þessa eftirminnilegu mynd. Hún er abstrakt í eðli sínu, en engu að síður kaldhömruð skráning á raunverulegri iðnhönnun. Svona gera snjallir ljósmyndarar.