Haraldur Jónsson – MYRKURLAMPI

4. október 2008 – 26. október 2008

Á sýningunni eru ný verk úr ýmsum efnum og óefnum, m.a. hljóðverk, keramikhlutir, leiðsluverk og ljósmyndir. Öll eru verkin unnin sérstaklega út frá byggingunni sjálfri — bæði að utan og innan — og vísa til mismunandi og margbrotinna skynsviða áhorfandans.

Listamaðurinn tengist húsinu og Skólavörðuhæðinni órofa böndum; hann sleit þar barnsskónum þegar hann sótti sína fyrstu myndlistartíma á þessum stað. Í tilefni sýningarinnar kemur út sýningarskrá með textanum Skynheimar eftir heimspekinginn Sigríði Þorgeirsdóttur.

Skynheimar

„Myrkurlampi“ er samkvæmt öllum venjubundnum skilningi öfugmæli. Lampar eru til þess að kveikja ljós, ekki myrkur. Strangt tiltekið eru myrkur og ljós þó ekki andstæður, þar sem myrkur er ekki annað en ljósleysi. Það má segja að ljósið „opinberist“ í myrkrinu sem eitthvað sem er ekki þarna.

Með verki sínu um myrkurlampann veltir Haraldur Jónsson meðal annars fyrir sér samspili skynjunar og veruleika við aðstæður þar sem við skynjum afbrigði ljóss og myrkurs. Við ljós taka hlutirnir á sig lit. Á næturnar, hins vegar, „eru allar kýr svartar“, eins og Hegel orðaði það. Litir eru ágætt dæmi um hugmynd Haraldar um eðli skynjunar. Skynjun lita á sér stað fyrir tilstilli gerðar augans, ljóssbrots og eiginleika hlutanna. Stundum er því haldið fram að heimurinn sé ekki „í lit“, heldur að samspil skynfæris og hins skynjaða geri að verkum að við skynjum eitthvað í ákveðnum lit.

Orð um hlutina standa veruleika þeirra enn fjær en skynjun á þeim. Orðin sem við notum til að lýsa mismunandi litum — og sem eru lesin upp í verkinu — endurspegla ekki eðli litanna. Það er engin samsvörun milli orðsins „blátt“ og blámans á himninum, hvað þá að „hvítt“ endurspegli hvað snjór er.

Haraldur einbeitir sér ekki fyrst og fremst að orðum um veruleika. Hann beinir mun frekar sjónum að tengslunum milli sjálfs og veruleikans. Tengslin eru nokkurs konar svæði eða heimur á milli sjálfs og veruleika. Tengsl okkar við hlutina eru ekki alfarið huglæg. Veruleikinn er ekki aðeins samsafn hluta, fyrirbæra eða eiginleika sem við höfum gefið nöfn eða tákn. Sem líkamar erum við líka „hlutir“ í gagnvirkum tengslum við aðra hluti efnisheimsins.

Tengslin eru þó ekki heldur alfarið hlutlæg, því alls konar reynsla mótar skynjun. Svæði tengsla sjálfs og veruleika er hvorki einungis skilyrt af orsakasamhengi né af ætlandi manns. Tengslin eru miklu fremur svæðið „inn á milli“ — og það er sá staður sem Haraldur fjallar um í verkum sínum. List hans felst að verulegu leyti í rannsóknum á eðli skynjunar og ólíkra skynheima.

Þá má sjá líkindi með rannsóknum Haraldar og nálgunum heimspekilegrar fyrirbærafræði, þótt aðferðir og miðlunarmátar heimspeki og lista séu oftast ekki hinir sömu. Franski fyrirbærafræðingurinn Maurice Merleau-Ponty setti fram hugmynd um veruleikann sem „hold“ (fr. chair). Í verkum Haraldar má skynja og skilja efnisheiminn í öllum sínum áþreifanlegu og óáþreifanlegu myndum sem þetta hold sem Merleau-Ponty fjallaði um.

Eitt fyrri verka Haraldar heitir „Krumpað myrkur“. Myrkrið í því verki tekur á sig efniskennda mynd, en í raun eiga hið efnislega og hið óefnislega það sameiginlegt að vera einhvers konar kraftur eða orka. Þess vegna er sýndar- eða stýrirými (cyberspace) líka hold í þessum víða skilningi. Hold er einhvers konar frumveruleiki sem lætur skynjun og hið skynjaða verða til í gagnvirkum tengslum sem hafa ósjálfráða eða óútreiknanlega virkni.

Við höfum aðgang að mismunandi skynheimum holds fyrir tilstilli reynslu og upplifunar líkama okkar, sem er nokkurs konar holdguð skynsemi. Líkt og við erum hlutar af heiminum og tökum þátt í alls kyns skynheimum, þá er líkaminn margir heimar út af fyrir sig. Haraldur hefur áhuga á líkamlegum fyrirbærum sem sýna að sál og líkami eru eitt — eða nánar tiltekið að efni og andi eru tvær hliðar á sama peningi.

Þetta skýrir að hluta áhuga hans á tilfinningum; tilfinning eins og blygðun getur til dæmis birst í því að roðna. Roðinn er líkamstjáning tilfinningarinnar. Verkið „Kuldablettir“ má setja í samhengi við þessar hugleiðingar. Jafnvel þótt hlýni í veðri streitast kuldablettirnir við að bráðna. Sumir setja tilfinningar sínar á ís. Hlutverk listarinnar, að dómi Franz Kafka, er að höggva eins og öxi á hafísinn innra með okkur.

Túlkanir okkar á veruleikanum eru tilraunir til að höndla hann. Með verki sínu „Blindnur“ sýnir Haraldur að skynjanir okkar á veruleikanum verða til úr ómótuðum efnivið sem tekur síðan á sig mót þess sem fer um hann höndum. Sami efniviðurinn getur tekið á sig ýmsar myndir. Haraldur mótar skúlptúrana með berum höndum og lokuð augun. Þessir litlu skúlptúrar eru efnisgerð snertiskynjunarinnar einnar og birta því veruleikaskynjun — eða „heimssýn“ — án sjónar. Verkin gefa vísbendingu um að öll túlkun á skynjun sé að einhverju leyti fálm í myrkri þeirrar óreiðu og flækju sem veruleikinn oft er.

„Skynfæralæg“ er eitt verkanna á sýningunni og lýsir hugsanlega best nálgun Haraldar. Verkið er sett saman úr hlutum sem eru úr innvolsi húsa: leiðslum, rörum, tengjum, einangrunarefnum og öðru sem heldur lífkerfi hússins gangandi með flæði ljóss, vatns, straums, varma og úrgangs. Án alls þessa væru híbýli ekki starfhæf og húsið „dautt“: kalt, hljótt og þurrt.

Líffæri húsa eru sjaldnast sýnileg, ekki frekar en tauga-, vessa-, eitla- eða æðakerfi mannslíkamans. Þessir huldu heimar líffæra og samskiptaneta eru milliheimar sem Haraldur varpar ljósi á með verkum sínum. Við skynjum þessa milliheima með ýmsum hætti, þótt við sjáum eða heyrum þá ekki. Veruleikinn sjálfur er þetta marglaga hold sem okkur tekst sjaldnast að henda reiður á nema á brotakenndan hátt. Við sjálf erum margskipt milli ýmissa heima — eins og þegar við sitjum í flugvél með netið opið á fartölvunni.

Merleau-Ponty skrifaði rétt áður en hann lést að hann vildi gjarnan sálgreina náttúruna; hann sagði hana vera holdið, hina hlið mannsins og „móðurina“. Honum entist ekki aldur til að útskýra nánar hvað hann átti við. Haraldur gefur ef til vill vísbendingu með hugmynd sinni um hið „skynfæralæga“. Við getum skilgreint hold sem hið skynfæralæga sem allir skynheimar eiga uppruna sinn í. Þess vegna einskorðast hold í þessum víða skilningi ekki við lifandi náttúru — og ekki heldur við efni. Hið efnislega og hið óefnislega, ljós og myrkur, eru mismunandi hliðar holdsins.

Verkið „Speglar“ fjallar um — og sýnir — hvernig hið ljósa og hið myrka eru hvort öðru háð. Það vísar inn í fyrrnefnt millisvæði og endurvarpar um leið birtu salarins, krumpaðri í gegnum roðnandi skerma. Ef við notum ljós og myrkur sem myndhverfur fyrir tilfinningar er ljóst að ekki er hægt að tala um tilfinningar sem eru alfarið í ríki ljóss eða alfarið í ríki myrkurs. Það er hvorki hægt að vera algóður né alvondur.

Þessu má lýsa með sögu: Búddískur munkur sem eitt sinn tók þátt í námskeiði um tilfinningar og samskipti ásamt öðrum búddistum sagðist ekki hafa reiðst í tuttugu ár. Búddísk nunna sem var viðstödd svaraði að bragði: Þá hefði hann ekki átt í samskiptum í tuttugu ár. Án ljóss væru ekki skuggar — og án skugga sæjum við ekki ljósið.

Sigríður Þorgeirsdóttir