25. maí 2013 – 23. júní 2013
Augliti til auglits – Portrett í Listasafni ASÍ

Á sýningunni Augliti til auglits eru alls um 80 portrett eftir eldri listamenn jafnt sem samtímalistamenn, þekkta og lítið þekkta. Þar eru sýnd öndvegisverk og önnur sem hafa lifað skuggatilveru í geymslum og skúmaskotum, hefðbundin hvítflibbaportrett og samtímalegir útúrsnúningar. Verkin sýna að mestu nafngreinda einstaklinga í ýmsum birtingarmyndum; málverkum, teikningum, útsaumsmyndum, þrívíðum verkum, myndbandsverkum, veggmálverki og hljóðverki.

Viðfangsefnin koma úr öllum áttum og sum eiga sér einungis huglæga tilvist, en þegar verkin eru skoðuð kemur einnig í ljós að listamenn gera gjarnan myndir hver af öðrum. Eitt af markmiðum sýningarinnar er að greina og afhjúpa hina eldgömlu myndhefð, portrettið, og skoða hvernig hún virkar í samtímanum. Jafnframt er með óvæntum samstillingum og nýstárlegum sjónarhornum leitast við að draga fram kjarnann í þeirri frásögn sem hvert verk býr yfir; sálfræðina, fáránleikann og kynjahlutverkin.

Þegar við stöndum frammi fyrir mynd af einstaklingi veltum við því oft fyrir okkur hver gerði myndina og undir hvaða kringumstæðum. Gerandinn er nálægur en þó ósýnilegur; samspil viðfangsefnisins og listamannsins er hluti af portrettinu. Þriðji aðilinn sem kemur að verkinu er áhorfandinn, sem skoðar verkið út frá sjálfum sér og sínum reynsluheimi, því augljóslega skynjaði sá sem horfði á gamalt fílabeinsportrett í Tékklandi fyrir um 26.000 árum það á annan hátt en við gerum í dag.

Að lokum hafa portrettin áhrif hvert á annað þegar þau eru komin í samhengi og viðfangsefnin verða þátttakendur í eins konar spunaverki. Þar með er fjórði áhrifavaldurinn kominn til sögunnar: spennan sem myndast milli verkanna. Sýningin Augliti til auglits hverfist þannig um þetta fernt: fyrirmyndina, listamanninn, áhorfandann og samspil verkanna í sýningarrýminu.

Portrett er oftast skilgreint sem málverk, ljósmynd, höggmynd eða önnur listræn túlkun á persónu þar sem áhersla er lögð á andlit viðfangsefnisins, sem iðulega horfir beint framan í áhorfandann og nær þannig að tengjast honum. Bókmenntirnar eiga einnig sínar mannlýsingar, þar sem fyrirmyndinni er lýst með orðum. Sú aðferð opnar möguleika á að kafa undir yfirborðið og gera tilfinningar, hugsanir, bakgrunn og langanir „fyrirsætunnar“ sýnilegar.

Þannig eru portrett myndir gerðar af og um einstaklinga. Þau geta tekið á sig ýmsar birtingarmyndir og listamenn, jafnt atvinnufólk sem áhugamenn, hafa í þúsundir ára gert myndir af forfeðrum, vinum, dýrum og fjölskyldumeðlimum. Elstu mannamyndir sem vitað er um eru sjálfsmyndir af höndum Neanderdalsfólks á hellisveggjum á norðurströnd Spánar. Þessar myndir eru taldar vera um 37.300 ára gamlar. Lófa hefur verið þrýst að veggnum og litarefni úðað yfir, svo eftir varð far af hendinni – spurning hvort þetta séu ekki jafnframt fyrstu grafíkþrykk heimsins.

Eitt elsta hefðbundna portrett sem vitað er um fannst í Tékklandi og var skorið út með flintu í fílabein fyrir um 26.000 árum. Myndin er svo lítil að hún kemst fyrir í lófanum og einmitt þannig hlýtur listamaðurinn að hafa haldið á henni. Möndlulaga augun og spékoppurinn sem örlar á leiða hugann að listaverkum tuttugustu aldarinnar.

Víðast hvar má finna teikningar og málverk af dýrum og fólki í hellum og til dæmis í Lascaux eru um tvö þúsund myndir sem skiptast í dýramyndir, mannamyndir og óhlutbundin verk. Myndirnar eru taldar vera nærri 20.000 ára gamlar og um 900 þeirra eru listilega gerð portrett af dýrum, svo sem hofdýrum, hjartardýrum, svínum, kattardýrum og fuglum. Hins vegar hafa aðeins fundist örfáar mannamyndir. Dýramyndirnar iða af lífi, en það vekur athygli hve lítil áhersla virðist hafa verið lögð á mannamyndir. Einnig er umhugsunarvert að engar teikningar eru þar af hreindýrum, sem þó eru talin hafa verið aðalfæða þessa fólks. Spurningin um samband listamannsins og viðfangsefnisins er áleitin – og hvers vegna voru þessar myndir málaðar?

Á árunum 200–800 náði Moche-fólkið í Perú mikilli færni í portrettgerð í fagurlega mótuðum leirkerjum. Fyrirsæturnar voru prestar, stríðshetjur og önnur fyrirmenni. Sérstök áhersla var lögð á hárgreiðslu, höfuðbúnað og líkams- og andlitsskreytingar. Allar þessar fyrirmyndir voru karlar; engar konur er að finna á kerunum.

Portrett sem fundust í egypskum gröfum í Fayum eru einnig meðal elstu mannamynda sögunnar, og mannamyndir voru í hávegum hafðar hjá forngrikkjum og Rómverjum, sem voru kröfuhörð módel og heimtuðu nákvæmar myndir. Snemma á miðöldum var maðurinn túlkaður á fremur einfaldan hátt, en breyting varð seint á miðöldum. Mikið hefur verið ritað um frægasta portrettmálverk listasögunnar, Monu Lisu eftir Leonardo da Vinci. Myndin var máluð með olíu á við á árunum 1503–1507, í um 40 mismunandi lögum, hvert þeirra þynnra en tveir míkrómetrar, eða um fimmtíu sinnum þynnra en mannshár. Talið er að fyrirmyndin sé Lisa Gherardini og Mona sé stytting af madonna, sem leiðir hugann að óteljandi portrettum af guðsmóðurinni.

Hið hefðbundna portrett, eins og við hugsum okkur það í dag, er oft mynd í yfirstærð af valdamiklum, gjarnan opinberum einstaklingi þar sem staða hans er undirstrikuð. Jafnt vammlausir sem vafasamir þjóðarleiðtogar virðast veikir fyrir slíkri framsetningu, þar sem þeir eru sýndir upphafnir, fegraðir, blíðir, sterkir og föðurlegir. Konur hafa einnig nýtt sér þessa hefð, þó í minna mæli, og eru sjaldan sýndar móðurlegar á slíkum myndum. Skopmyndir eru hins vegar oft notaðar í þveröfugum pólitískum tilgangi, þar sem eðli þeirra felst í að hæðast að fyrirmyndinni.

Með tilkomu ljósmyndarinnar varð hún fljótt áhrifamikill kafli í sögu portrettsins, enda tiltölulega ódýr leið til að eignast myndir af sjálfum sér og fjölskyldumeðlimum. Ljósmyndastofur spruttu upp víða og elstu mannamyndirnar bera keim af löngum opnunartíma linsunnar og leifum málverkahefðarinnar. Fyrirsætunni var gjarnan stillt upp við einfaldan bakgrunn, ljósið látið falla inn um glugga og spegla notað eftir þörfum. Þegar tæknin þróaðist fóru ljósmyndarar út úr stúdíóinu og tóku myndir á götum, í náttúrunni og á vígvöllum.

Í dag á portrettljósmyndin sér ótal birtingarmyndir og er órjúfanlegur hluti af sérstökum viðburðum, svo sem fermingum og brúðkaupum. Fréttamyndin grípur einstaklinginn í augnablikinu og sýnir sannleika sem getur allt eins verið lygi. Tískuljósmyndir eru einnig myndir af einstaklingum, oft nafngreindum, stílfærðar og uppstilltar. Veraldarvefurinn geymir gríðarlegt magn mynda og stór hluti þeirra eru portrett. Ekki eru mörg ár síðan Facebook ruddi sér til rúms með myndamiðlun sinni, og nafnið á síðunni vísar beint til andlitsins.

Íslensk listasaga er stutt og við eigum ekki orð sem svarar nákvæmlega til hugtaksins portrett, enda hefur ekki verið mikil hefð fyrir pöntunum á mannamyndum. „Myndir af íslenskum mönnum eru engar til eldri en frá sautjándu öld og margar þeirra elstu vafalaust verk erlendra manna,“ segir Halldór J. Jónsson í bók sinni um Sigurð Guðmundsson eldri. Mannamyndir urðu fyrst algengar hér á þriðja og fjórða áratug tuttugustu aldar, bæði tví- og þrívíðar. Fyrsta portrettið af embættismanni er af Jóni Helgasyni, síðar biskupi, málað af Ásgrími Jónssyni árið 1907. Talið er að hann hafi einnig málað fyrsta opinbera portrettið af konu, Stefániu Stefánsdóttur, árið 1910.

Jón Stefánsson og Gunnlaugur Blöndal urðu fulltrúar erlendrar portretthefðar hér á landi og vel stæðir Reykvíkingar sóttu í að panta verk hjá Gunnlaugi. Jóhannes S. Kjarval skipar sérstakan sess í gerð mannamynda á Íslandi. Hann málaði og teiknaði fólk á sinn einstaka hátt, oft langt út fyrir ramma veruleikans og inn í sjálft viðfangsefnið, með það að markmiði að lýsa því hvernig persónan var og hvaðan hún kom. Frá fimmta áratugnum og út alla tuttugustu öldina hefur fjöldi listmálara fengist við portrettgerð og má sjá sýnishorn af verkum nokkurra þeirra á sýningunni.

Á sýningunni Augliti til auglits eru myndir af jafnt þekktum einstaklingum sem óþekktum. Í Arinstofu situr Dieter Roth, en hann var tíður gestur í húsinu á sjöunda áratugnum og sat gjarnan einmitt þar. Í neðri ganginum er fjöldi teikninga af Ragnari Kjartanssyni eftir marga vini hans, meðal annars Dieter, en Ragnar hafði um tíma vinnustofu í húsinu og stýrði jafnframt Myndlistaskólanum í Reykjavík, sem einnig var þar til húsa. Þessar myndir bjóða upp á áhugaverðan samanburð á ólíkri túlkun listamanna á sama viðfangsefninu.

Fulltrúar hins opinbera portretts eru meðal annars fyrrum félagsmenn í Félagi bókagerðarmanna; prentarar og setjarar sem voru málaðir á kostnað félagsins til minningar og þakkar fyrir vel unnin störf. Einnig má sjá portrett af nokkrum þekktum rithöfundum, en þau verk tilheyrðu stofngjöf Ragnars í Smára, sem var útgefandi þeirra og vinur. Sagt er að Þórbergur Þórðarson hafi verið mjög ósáttur við stærð nefs síns á einu málverkinu og látið gera vísindalega mælingu sem sýndi fram á að nefið væri of stórt, en listamaðurinn Jón Engilberts neitaði að breyta myndinni. Portrettið er sköpunarverk listamannsins og fyrirmyndin á ekki að blanda sér í túlkun hans.

Á sýningunni eru mun fleiri portrett af körlum en konum, sem endurspeglar sögulegan veruleika þar sem mikill meirihluti portrettmynda síðustu aldar voru myndir af karlmönnum í ábyrgðarstöðum. Ein fegursta portrettmynd af konu frá síðustu öld er bronsmynd Sigurjóns Ólafssonar af móður sinni, sem hlaut Eckerbergsverðlaunin í Kaupmannahöfn árið 1939.

Portrett samtímans eru afar fjölbreytileg og sprengja ramma hefðbundinnar túlkunar, efnisnotkunar og viðfangsefnavals tuttugustu aldarinnar. Sem dæmi má nefna að viðfangsefni Sigríðar Melrósar er brotamaður, Birgir Andrésson notar orð til að lýsa viðfangsefni sínu, Anna Hallin fjallar um konur á breytingarskeiði, Olga Bergmann skapar framandlegar jurtir með rætur í íslenskum veruleika, Sigga Björg málar táknmynd græðginnar beint á vegg Gryfjunnar og Díana Karlsdóttir notar upptöku af hjartslætti flóttadrengs til að draga upp mynd af stöðu ungra flóttamanna í Noregi.

Á sýningunni er einungis hægt að tína til brotabrot úr íslenskri portretthefð og ekki er leitast við að gera viðfangsefninu tæmandi skil. Ljóst er þó að portrettgerðin lifir góðu lífi á tuttugustu og fyrstu öld og allar líkur benda til þess að listamenn muni áfram skapa portrett og túlka manneskjuna í öllum hennar fjölbreytileika.

Sýningarstjórar: Kristín G. Guðnadóttir og Steinunn G. Helgadóttir.