Ingibjörg Jónsdóttir –FÍNOFNAR HIMNUR OG ÞULUR UM TÍMANN

11. febrúar 2006 – 5. mars 2006

Fínofnar himnur og þulur um tímann

Rómverski heimspekingurinn og skáldið Lúkretíus (ca. 90–55 f.Kr.) segir í fræðiljóði sínu De Rerum Natura (Um eðli hlutanna) að frá öllum lífverum og hlutum streymi stöðugt fínofnar himnur. Hann líkir þessum himnum við ham skriðdýra sem þau skilja við sig öðru hverju. En gagnstætt hamskiptum dýranna, sem taka drjúgan tíma, telur hann himnurnar falla stöðugt og hratt, svo fíngerðar að ómögulegt sé að greina þær eða aðskilja. Þegar þessar himnur mæta skilningarvitum okkar — augum, eyrum og öðrum — skapist innri mynd hjá þeim sem skynjar.

Hér er um að ræða afar nákvæma útlistun sem byggir á efnishyggjukenningum Forngrikkja og gerir greinarmun á himnunum sjálfum og þeim áhrifum sem þær skapa, svo sem ljósi og hita. Lúkretíus leggur áherslu á að himnurnar streymi fram og hamri á okkur líkt og vatnsfljót. Skáldið er greinilega að lýsa því sem við þekkjum í dag sem hljóðbylgjur og ljósbylgjur.

Í Um eðli hlutanna lýsir Lúkretíus jafnframt þeirri skoðun sinni að fyrir upphaf tímans hafi atóm heimsins fallið eftir beinum brautum með jöfnum hraða. Á óþekktum tíma og stað hafi eitt atóm hrokkið af braut sinni og rekist á annað, þannig að til hafi orðið hvirfill sem síðan myndaði spíral. Tilurð spíralsins taldi Lúkretíus vera fyrstu eiginlegu formmyndunina og leit á hana sem lögmál sköpunar. Þessa reglu mætti yfirfæra sem gárumyndun á sléttum fleti.

Franski heimspekingurinn Michel Serres (f. 1930), sem hefur fjallað ítarlega um Lúkretíus, tekur upp þráðinn og segir í riti sínu Skilningarvitin fimm: „Heimurinn er eins og stafli af líni, stór hrúga af felldum efnisbúta.“
Hann heldur áfram annars staðar: „Strangt til tekið vitum við harla lítið um skynjunina; hún er eins og lokaður kassi. Við þekkjum það sem við setjum inn og það sem við tökum út, en ekki sjálfa umbreytinguna frá einu til annars.“ Í annan endann rennur hinn hlutlægi heimur, en út úr hinum streyma óhlutlægar upplýsingar — tilfinningar, skoðanir og annað slíkt. Þessi ímyndaði kassi skynjunarinnar stendur bæði á milli mannsins og heimsins og innra með manninum, í sjálfsvitund hans.

Myndverk mín eru fínofnar himnur, en gagnstætt himnum Lúkretíusar eru þær vel sýnilegar berum augum. Þær streyma ekki hratt fram eins og ljósbylgjur; þvert á móti fæðast þær hægt og tilurð þeirra minnir oft á einhvers konar hamskipti. Þær eru unnar úr efnum sem hafa í menningu og sögu verið merkingarbær í sjálfu sér — silfri, silki, járni, vaxi, pappír og hami dýra — en eru jafnframt valin vegna efnis- og eðlisfræðilegra eiginleika sinna: „input“ samkvæmt skynjunarkassa Serres.

Sumar þeirra hafa í sér bylgna innbyggða breytu sem birtist við mismunandi birtuskilyrði: þræði sem endurvarpa ljósi og önnur efni sem lýsa í myrkri. Við sjáum því ólíkar myndir eftir því við hvaða birtuskilyrði við skynjum þær. „Output“ skynjunarinnar verður að sjálfsögðu mismunandi eftir því umbreytingarferli sem á sér stað í skynjunarkassa hvers og eins.

Ingibjörg Jónsdóttir